Tử Vi Đẩu Số Toàn Thư (紫微斗數全書) là bộ sách tập hợp phần lớn văn bản đẩu số cổ còn lưu truyền: các bài phú (Thái Vi phú, Cốt tuỷ phú, Nữ mệnh cốt tuỷ phú, Hình tính phú…), phần hỏi đáp về từng sao, các ca quyết an sao, danh sách cách cục và phần luận hạn. Bản in đề Trần Đoàn soạn và La Hồng Tiên đời Minh hiệu đính, nhưng lời đề này được giới nghiên cứu coi là truyền tụng.
Hầu hết sách tử vi in ở Việt Nam đều dịch hoặc diễn lại từ Toàn thư và một bộ gần với nó là Tử Vi Đẩu Số Toàn Tập. Hiểu cấu trúc bộ sách giúp người đọc biết một câu đang trích thuộc loại văn bản nào; biết những lỗi chép hay gặp khi chuyển từ chữ Hán sang tiếng Việt giúp tránh hiểu sai cả một câu phú vì một nét chữ. Bài này đi qua cả hai việc ấy. Phần lịch sử chung của môn đẩu số đã có ở loạt bài nhập môn nên không nhắc lại.
Bộ sách gồm những lớp văn bản nào
Các bản in khác nhau về số quyển và thứ tự, nhưng nội dung của Toàn thư có thể gom thành mấy lớp văn bản khác nhau về chức năng. Phân biệt các lớp này là bước đầu tiên để đọc bộ sách cho đúng:
- Các bài phú: Thái Vi phú và Tăng bổ Thái Vi phú (nguyên tắc), Cốt tuỷ phú (tổ hợp mẫu), Nữ mệnh cốt tuỷ phú (lá số nữ), Hình tính phú (hình dáng, tính tình theo sao). Văn vần, nén, dễ thuộc, dễ hiểu sai.
- Phần hỏi đáp về sao: Chư tinh vấn đáp luận, giải từng chính tinh và phụ tinh lớn bằng văn xuôi. Nguồn của phần lớn mục "tính chất các sao" trong sách Việt.
- Ca quyết an sao: những bài vè ngắn giúp nhớ cách an Mệnh, cục, chính tinh, phụ tinh theo năm, tháng, ngày, giờ. Đây là lớp kỹ thuật, nơi các dị bản (tứ hoá can Canh, can Nhâm; Khôi Việt can Canh Tân) hay xuất hiện.
- Danh sách cách cục: các mục liệt kê cách giàu, cách sang, cách nghèo hèn với điều kiện sao cung đi kèm. Phần này là nguồn của nhiều bài về cách cục ngày nay.
- Luận hạn: cách xét đại hạn, tiểu hạn, lưu niên, các sao lưu. Lớp này được các đời sau sửa đổi nhiều nhất.
- Các luận đề lẻ và lá số minh hoạ: những bài bàn chuyên đề và ví dụ áp dụng, độ tin cậy văn bản không đều.
Mỗi lớp cần một cách đọc riêng. Phú cần giải điều kiện; vấn đáp cần lọc lời luận; ca quyết cần đối chiếu dị bản; cách cục cần kiểm bằng phép an sao; luận hạn cần biết đang theo phái nào. Đọc lẫn các lớp, chẳng hạn dùng một câu phú như một quy tắc an sao, là nguồn gốc của rất nhiều hiểu lầm.
Toàn thư và Toàn tập: hai bộ gần nhau mà không giống nhau
Bên cạnh Toàn thư còn có Tử Vi Đẩu Số Toàn Tập (紫微斗數全集), một bộ biên tập khác cũng lưu hành từ khoảng đời Minh. Hai bộ trùng nhau nhiều phần, đặc biệt là các bài phú, nhưng khác nhau ở một số ca quyết, cách sắp xếp và vài chi tiết kỹ thuật. Giới nghiên cứu văn bản thường coi đây là hai nhánh truyền bản, và một số dị bản trong cách an sao mà các phái ngày nay tranh luận có gốc từ sự khác nhau giữa hai nhánh này.
Đối với người đọc Việt, điều quan trọng là biết rằng một câu được giới thiệu "theo sách cổ" có thể đến từ nhánh này hoặc nhánh kia, hoặc từ sách đời Thanh, đời Dân Quốc như Đẩu Số Tuyên Vi. Sách Việt in giữa thế kỷ hai mươi thường tổng hợp từ nhiều nguồn mà không ghi rõ, nên cùng một câu phú có thể xuất hiện với hai cách chép khác nhau ở hai cuốn sách Việt, và cả hai đều tự nhận là "theo Toàn thư".
Không cần trở thành nhà văn bản học để đọc lá số, nhưng khi gặp hai lời giải khác nhau cho cùng một điều, câu hỏi đầu tiên nên là: hai lời giải này dựa trên bản nào? Rất nhiều tranh cãi về tứ hoá hay về một câu phú hoá ra là tranh cãi giữa hai truyền bản, không phải giữa đúng và sai.
Những lỗi chép hay gặp khi chuyển từ chữ Hán sang tiếng Việt
Chữ Hán có nhiều cặp chữ gần như giống hệt nhau về hình, chỉ khác một nét. Khi sách được khắc ván, chép tay, rồi phiên âm sang tiếng Việt qua nhiều đời, những cặp này là nguồn lỗi kinh điển. Bảng dưới liệt kê các cặp hay gây rắc rối nhất trong sách đẩu số.
| Cặp chữ | Đọc và nghĩa | Hậu quả khi chép nhầm |
|---|---|---|
| 己 / 已 / 巳 | Kỷ (can thứ sáu) / dĩ (đã) / Tỵ (chi thứ sáu) | Nhầm can Kỷ với cung Tỵ làm sai hẳn điều kiện của câu phú, ví dụ "Giáp Đinh Kỷ" thành "Giáp Đinh Tỵ" |
| 戊 / 戌 / 戍 | Mậu (can) / Tuất (chi) / thú (đồn canh) | Nhầm can Mậu với cung Tuất, đổi cả tuổi lẫn vị trí |
| 天姚 | Thiên Diêu hoặc Thiên Riêu | Cùng một sao mà hai tên, người đọc tưởng là hai sao khác nhau |
| 祿 | Lộc | Không rõ là Lộc Tồn hay Hoá Lộc, câu phú có thể hiểu theo hai cách |
| 刑 | Hình | Không rõ là Thiên Hình, Kình Dương hay "hình khắc" nói chung |
| 忌 | Kỵ | Không rõ là Hoá Kỵ hay Đà La, hoặc nghĩa chung "điều kiêng" |
Hai dòng đầu là lỗi hình chữ, có thể sửa bằng cách kiểm logic: một câu phú nói về can năm thì chữ đó phải là can, nói về cung thì phải là chi. Bốn dòng sau là lỗi do chữ Hán dùng một chữ cho nhiều khái niệm, phải dựa vào ngữ cảnh và chú giải để chọn. Khi một bản dịch Việt chọn sẵn một nghĩa mà không nói, người đọc mất đi khả năng thấy sự mơ hồ vốn có của nguyên văn.
Những kiểu sai lệch khác khi dịch
Dịch thoát làm mất điều kiện. Câu phú bảy chữ thường gói điều kiện trong một hai chữ như "vô hình kỵ", "Khoa Quyền Lộc". Bản dịch thoát hay bỏ những chữ này cho câu tiếng Việt trơn tru, kết quả là một lời luận không còn điều kiện, nghe như áp cho mọi lá số.
Thêm lời luận của người dịch. Một số sách Việt chèn kinh nghiệm riêng vào giữa bản dịch mà không đánh dấu. Người đọc sau không phân biệt được câu nào là của sách cổ, câu nào là của người biên soạn.
Chọn một dị bản mà không nói. Bảng tứ hoá can Canh, can Nhâm, cách an Khôi Việt can Canh Tân có nhiều dị bản. Bản dịch chọn một cách rồi trình bày như duy nhất khiến người đọc tưởng mọi sách khác đều sai.
Chép lẫn giữa các bài phú. Câu của Thái Vi phú bị ghi là Cốt tuỷ phú và ngược lại, câu của sách đời sau bị ghi là của Toàn thư. Việc này ít ảnh hưởng tới nghĩa nhưng làm sai lệch lịch sử văn bản.
Kiểm một câu "theo Toàn thư" trước khi tin
Khi gặp một câu được giới thiệu là trích từ Toàn thư, có thể tự kiểm theo các bước dưới đây. Không cần biết chữ Hán thành thạo, chỉ cần cẩn thận:
- Hỏi nguồn: câu thuộc bài phú nào, phần nào của bộ sách. Không có nguồn thì coi là chưa xác minh.
- Tìm phiên âm Hán Việt và, nếu có thể, chữ Hán gốc. So với bản dịch xem có chữ nào bị bỏ hay bị thêm.
- Soát các chữ dễ nhầm: can hay chi (Kỷ hay Tỵ, Mậu hay Tuất), Lộc nào, Hình nào, Kỵ nào.
- Kiểm bằng phép an sao: tổ hợp câu nói có xảy ra được không, với những tuổi nào. Câu phú va với phép an là dấu hiệu của chép sai hoặc của điều kiện cần hiểu khác.
- Đọc ít nhất hai bản dịch hoặc hai chú giải. Nếu chúng khác nhau, ghi lại cả hai thay vì chọn một.
Quy trình này cũng là cách đọc mà chính Thái Vi phú dặn ở câu mở đầu: lý khó tỏ, sách nói chưa hết. Một bộ sách nhiều đời chép lại cần được đọc với sự cẩn thận của người đọc tư liệu lịch sử.
Đọc Toàn thư hôm nay: tư liệu văn hoá cần được đọc có phương pháp
Toàn thư là kho tư liệu lớn nhất về cách người xưa dựng và dùng lá số. Nó cho thấy một hệ thống phân loại công phu: mười hai cung, hàng trăm tổ hợp sao, những hình ảnh văn chương về mặt trời, mặt trăng, vua quan, binh khí. Đọc nó như một di sản văn hoá thì rất đáng; đọc nó như một cẩm nang phán số thì vừa sai với tính chất văn bản vừa dễ dẫn tới những quyết định thiếu căn cứ.
Phần lời luận của bộ sách phản ánh xã hội khoa cử và gia đình phụ hệ: thành đạt là làm quan, phụ nữ được đo bằng chồng con, nhiều câu về hình khắc và yểu thọ mang nỗi sợ của thời ấy. Người đọc hôm nay có thể giữ phần cấu trúc và phần mô tả tính cách, đồng thời nói rõ những lời luận nào đã không còn hợp. Lá số, theo cách hiểu tỉnh táo, là một hệ biểu tượng giúp đặt câu hỏi về bản thân, không phải căn cứ cho chuyện học hành, hôn nhân, sức khoẻ hay tiền bạc.
Với người muốn đi sâu, lời khuyên thực tế là đọc Toàn thư theo từng lớp: bắt đầu bằng đoạn mở đầu Thái Vi phú để nắm tinh thần, sang Chư tinh vấn đáp để hiểu nghĩa gốc của sao, rồi mới đến Cốt tuỷ phú và danh sách cách cục, luôn kèm phép an sao để kiểm. Các bài giải từng câu phú trong mục này được viết theo đúng trình tự đó.
Câu hỏi thường gặp
Tử Vi Đẩu Số Toàn Thư có thật do Trần Đoàn soạn không?
Bản in đề Trần Đoàn soạn và La Hồng Tiên đời Minh hiệu đính, nhưng không có văn bản sớm hơn chứng minh điều đó. Giới nghiên cứu coi đây là lời đề truyền tụng, phổ biến trong sách thuật số. Văn bản ta có hiện nay về cơ bản là sản phẩm biên tập của thời Minh và các đời in lại về sau.
Toàn thư và Toàn tập khác nhau thế nào?
Hai bộ trùng nhau nhiều phần, nhất là các bài phú, nhưng khác ở một số ca quyết an sao, cách sắp xếp và vài chi tiết kỹ thuật. Chúng được coi là hai nhánh truyền bản. Một số dị bản về tứ hoá và cách an sao mà các phái còn tranh luận có liên quan tới sự khác nhau này.
Vì sao sách Việt cùng dịch Toàn thư mà mỗi cuốn một khác?
Vì người biên soạn dùng các bản gốc khác nhau, chọn dị bản khác nhau, dịch thoát ở mức khác nhau, và nhiều người thêm kinh nghiệm riêng mà không đánh dấu. Lỗi chép chữ Hán gần giống nhau như Kỷ và Tỵ, Mậu và Tuất cũng làm câu chữ lệch đi qua các lần in lại.
Người mới học có nên đọc Toàn thư không?
Có thể đọc để hiểu nguồn gốc, nhưng nên có hướng dẫn và đọc theo từng lớp văn bản. Bắt đầu bằng đoạn mở đầu Thái Vi phú, rồi phần hỏi đáp về sao, sau mới đến Cốt tuỷ phú và cách cục. Đọc thẳng các câu phú khi chưa nắm phép an sao rất dễ hiểu sai.
Làm sao biết một bản dịch Toàn thư tiếng Việt đáng tin?
Một bản dịch tốt thường có phiên âm Hán Việt hoặc chữ Hán đi kèm, ghi rõ nguồn của từng đoạn, đánh dấu chỗ người dịch chú thêm và nêu dị bản khi có. Bản chỉ có lời dịch trơn tru, không nguồn, không phiên âm thì nên đọc dè dặt và đối chiếu với bản khác.
Đẩu Số Tuyên Vi có thuộc Toàn thư không?
Không. Đẩu Số Tuyên Vi là sách ra đời muộn hơn nhiều, vào thời Dân Quốc, do người biên soạn đời sau viết dựa trên truyền thống đẩu số. Nó có giá trị riêng nhưng không nên trích như thể là một phần của Toàn thư, vì lớp văn bản và bối cảnh khác hẳn.