Sách Việt Nam có một câu thuộc lòng để an tiểu hạn: "Dần Ngọ Tuất khởi Thìn, Thân Tý Thìn khởi Tuất, Tỵ Dậu Sửu khởi Mùi, Hợi Mão Mùi khởi Sửu". Tiểu hạn là cung ứng với một tuổi cụ thể của người có lá số: lấy chi năm sinh xem thuộc nhóm tam hợp nào để biết cung khởi (tuổi một), rồi nam đếm thuận, nữ đếm nghịch, mỗi tuổi qua một cung. Tiểu hạn chỉ xét giới, không xét âm dương năm sinh, nên khác quy tắc của đại vận.
Bài này trình bày bảng khởi cung, quy luật ẩn sau câu thuộc lòng, cách tính tiểu hạn cho một tuổi bất kỳ, hai ví dụ giả định một nam một nữ, rồi bàn cách đọc tiểu hạn đặt trên nền đại vận và những chỗ các phái khác nhau. Tiểu hạn là gì đã có ở bài nhập môn; ở đây là thực hành.
Bảng khởi tiểu hạn
Tiểu hạn tuổi một (tuổi âm) đặt ở cung khởi theo nhóm tam hợp của chi năm sinh:
| Chi năm sinh (nhóm tam hợp) | Cung khởi tiểu hạn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Dần, Ngọ, Tuất | Thìn | Thìn là cung đối diện Tuất |
| Thân, Tý, Thìn | Tuất | Tuất là cung đối diện Thìn |
| Tỵ, Dậu, Sửu | Mùi | Mùi là cung đối diện Sửu |
| Hợi, Mão, Mùi | Sửu | Sửu là cung đối diện Mùi |
Cột ghi chú cho thấy quy luật đằng sau câu thuộc lòng: mỗi nhóm tam hợp có một chi thuộc Thổ (Tuất, Thìn, Sửu, Mùi), và cung khởi tiểu hạn là cung đối diện với chi Thổ ấy. Biết quy luật này thì khỏi phải nhớ bảng.
Từ cung khởi, nam đếm thuận (tuổi hai ở cung kế tiếp theo chiều Tý, Sửu, Dần…), nữ đếm nghịch. Hết mười hai tuổi, tiểu hạn quay về cung khởi ở tuổi mười ba, hai mươi lăm, ba mươi bảy… Như vậy cứ mười hai năm, tiểu hạn đi trọn một vòng.
Tính tiểu hạn cho một tuổi bất kỳ
Với một tuổi âm N bất kỳ, làm như sau:
- Xác định nhóm tam hợp của chi năm sinh và tìm cung khởi theo bảng.
- Lấy N trừ một, rồi lấy phần dư khi chia cho mười hai. Gọi số này là k.
- Nam: từ cung khởi đếm thuận k bước. Nữ: từ cung khởi đếm nghịch k bước. Cung tới được là tiểu hạn của tuổi N.
- Ghi lại cung đó đang là cung gì trên lá số (Mệnh, Tài Bạch, Quan Lộc…), có sao gì, và đại vận hiện tại đang ở đâu.
Ví dụ: nam tuổi Dần, tuổi âm 38. N trừ một là 37, chia mười hai dư 1. Từ Thìn đếm thuận một bước được Tỵ. Tiểu hạn tuổi 38 ở Tỵ. Nếu là nữ tuổi Dần cùng tuổi 38, từ Thìn đếm nghịch một bước được Mão.
Một cách kiểm khác: tiểu hạn tuổi N luôn nằm ở cung của tuổi N trừ mười hai. Nếu đã biết tiểu hạn tuổi 26 thì tuổi 38 cũng ở cung đó. Mẹo này giúp lập nhanh cả một dải tuổi.
Hai ví dụ giả định
Hai lá số GIẢ ĐỊNH. Người thứ nhất là nam tuổi Mậu Dần (Dần thuộc nhóm Dần Ngọ Tuất, khởi Thìn, đếm thuận), Mệnh ở Thìn. Người thứ hai là nữ tuổi Quý Hợi (Hợi thuộc nhóm Hợi Mão Mùi, khởi Sửu, đếm nghịch), Mệnh ở Mão. Tiểu hạn một số tuổi:
| Tuổi âm | Nam Mậu Dần: tiểu hạn ở | Cung trên lá số nam | Nữ Quý Hợi: tiểu hạn ở | Cung trên lá số nữ |
|---|---|---|---|---|
| 25 | Thìn | Mệnh | Sửu | Phu Thê |
| 28 | Mùi | Điền Trạch | Tuất | Tật Ách |
| 31 | Tuất | Thiên Di | Mùi | Quan Lộc |
| 34 | Sửu | Tử Tức | Thìn | Phụ Mẫu |
| 37 | Thìn | Mệnh | Sửu | Phu Thê |
Với người nam, tuổi 25 và 37 tiểu hạn trùng cung Mệnh gốc (Thìn); với người nữ, hai tuổi ấy tiểu hạn ở cung Phu Thê. Đây hoàn toàn là hệ quả số học của cung khởi và cung Mệnh: không có tuổi nào "định sẵn" là tuổi hạn cho mọi người.
Bảng cũng cho thấy hai người khác giới, cùng độ tuổi, tiểu hạn đi ngược chiều nhau. Đó là lý do lá số cần ghi đúng giới tính; nhập nhầm là toàn bộ chuỗi tiểu hạn đảo chiều.
Vì sao khởi từ cung đối diện chi Thổ
Sách không giải thích kỹ vì sao tiểu hạn khởi như vậy, nhưng quy luật "cung đối diện chi Thổ của nhóm tam hợp" gợi ra một cách hiểu. Mỗi nhóm tam hợp ứng với một cục ngũ hành: Thân Tý Thìn là Thuỷ, Dần Ngọ Tuất là Hoả, Tỵ Dậu Sửu là Kim, Hợi Mão Mùi là Mộc. Chi Thổ trong mỗi nhóm (Thìn, Tuất, Sửu, Mùi) được gọi là "mộ", nơi hành ấy quy tàng. Tiểu hạn khởi từ cung đối diện mộ, tức từ chỗ "mở ra" của hành ấy.
Đây là một cách giải thích mang tính hệ thống, phù hợp với lối tư duy tam hợp và vòng sinh vượng mộ tuyệt của ngũ hành, nhưng không phải lời giải chính thức của một quyển sách nào. Người đọc có thể coi nó như một mẹo nhớ có lý, không cần tin là "nguyên nhân".
Điều đáng chú ý là cả bốn cung khởi tiểu hạn đều là cung Thổ (Thìn, Tuất, Sửu, Mùi). Vì thế với mọi người, tiểu hạn tuổi một luôn rơi vào một trong bốn góc của lá số. Đây chỉ là một nét đối xứng của hệ thống, không mang ý nghĩa gì về tuổi thơ của ai.
Tiểu hạn và lưu Thái Tuế: hai điểm trong cùng một năm
Trong cùng một năm, lá số có ít nhất hai "điểm năm": cung tiểu hạn (tính theo tuổi và giới) và cung lưu Thái Tuế (cung có chi trùng chi của năm đang xét, giống nhau với mọi người). Hai điểm này thường khác nhau. Với người nam tuổi Dần trong ví dụ, ở tuổi âm 25, tiểu hạn ở Thìn; còn năm ấy là năm thứ hai mươi lăm tính từ năm Dần (tính cả năm sinh), tức năm mang chi Dần, nên lưu Thái Tuế ở Dần, cung Phu Thê của lá số.
Phái Việt Nam thường đọc cả hai: tiểu hạn như "cửa" riêng của người ấy trong năm, lưu Thái Tuế như "không khí chung" của năm đặt lên lá số. Phái Trung Hoa hiện đại thì thường chỉ lấy cung lưu Thái Tuế làm Mệnh của năm. Khi hai điểm rơi vào hai cung có tính chất trái nhau, các sách xử lý rất khác nhau; không có quy tắc thống nhất.
Đối với người tự học, ghi cả hai điểm cạnh nhau là đủ. Đừng cố "cộng" chúng thành một lời phán: hai lớp ký hiệu chồng lên nhau chỉ làm bức tranh phong phú hơn, không làm nó chính xác hơn.
Đọc tiểu hạn đặt trên nền đại vận
Trong cách đọc phổ biến ở Việt Nam, tiểu hạn không bao giờ được đọc riêng. Đại vận là bối cảnh mười năm, tiểu hạn là điểm nhấn của một năm trong bối cảnh ấy, còn lưu niên (lưu Thái Tuế và các sao lưu) là lớp thứ ba. Một tiểu hạn rơi vào cung nhiều sao tốt trong một đại vận có nhiều sức ép được đọc khác hẳn cùng tiểu hạn ấy trong một đại vận êm.
Ví dụ với người nam Mậu Dần, tuổi 25 đến 34 là đại vận ba ở cung Ngọ (Phúc Đức, có Liêm Trinh, Thiên Tướng, Kình Dương, Văn Xương). Trong đại vận đó, tiểu hạn tuổi 25 quay về Mệnh, tuổi 31 rơi vào Thiên Di. Người luận sẽ đặt từng tiểu hạn lên nền "vận có Kình Dương ở Phúc Đức" mà đọc, chứ không đọc tiểu hạn như một vận riêng.
Cách làm này đã có bài riêng chi tiết về tiểu hạn chồng lên đại vận. Ở đây chỉ nhấn một nguyên tắc: đơn vị đọc của tiểu hạn là một năm, nên mọi lời đọc tiểu hạn đều nên rất nhẹ tay. Một năm của đời người có quá nhiều yếu tố mà lá số không thể chứa.
Những chỗ các phái khác nhau
Dị bản thứ nhất là có dùng tiểu hạn hay không. Nhiều sách Trung Hoa hiện đại gần như không dùng tiểu hạn theo kiểu Việt Nam, mà lấy cung có chi trùng với chi của năm đang xét (vị trí lưu Thái Tuế) làm "Mệnh của năm". Người quen sách Việt Nam đọc sách ấy sẽ thấy lạ, và ngược lại.
Dị bản thứ hai là cách tính tuổi. Đa số tính theo tuổi âm (năm sinh là tuổi một), một số tài liệu dùng tuổi tròn, lệch một cung. Dị bản thứ ba nhỏ hơn: có tài liệu ghi cung khởi theo cách diễn đạt khác (theo "cung xung với mộ của tam hợp"), nhưng kết quả trùng bảng ở trên.
Dị bản thứ tư liên quan tới cách đọc: có người coi tiểu hạn quan trọng ngang lưu niên, có người coi nó là lớp phụ. Không có cách nào kiểm chứng bên nào đúng, vì đây là quy ước của từng truyền thống. Điều hữu ích là biết mình đang theo lối nào và giữ nhất quán.
Biến tiểu hạn thành lịch câu hỏi
Một cách dùng tiểu hạn lành mạnh là lập một "lịch câu hỏi": mỗi tuổi ghi cung tiểu hạn, và cạnh đó viết một câu hỏi gắn với tên cung. Tiểu hạn ở Quan Lộc: năm nay mình muốn học thêm điều gì trong công việc. Ở Điền Trạch: nơi ở của mình có cần sắp xếp lại gì không. Ở Tật Ách: lần khám sức khoẻ định kỳ gần nhất là khi nào. Ở Phu Thê: mình đã dành thời gian cho người gần gũi chưa.
Lập lịch như vậy cho mười hai tuổi liền nhau sẽ thấy một điều thú vị: trong mười hai năm, tiểu hạn đi qua đủ mười hai cung, tức đủ mười hai mảng đời mà lá số chia ra. Nghĩa là mỗi mảng, từ công việc, tiền bạc, nhà cửa tới cha mẹ, anh em, sức khoẻ, đều có một năm được "gọi tên". Với người bận rộn, đó là một cách nhắc mình đừng bỏ quên mảng nào quá lâu. Đây là cách dùng tiểu hạn như một khung tổ chức thời gian, hoàn toàn không cần tin vào phần dự báo.
Lịch câu hỏi này không dự báo gì, nhưng nó biến một phép tính cổ thành một thói quen tự soi theo năm, điều mà nhiều người thấy có ích. Nó cũng giữ cho việc đọc lá số ở đúng vị trí: một hệ biểu tượng gợi suy nghĩ, không phải bảng lịch sự kiện.
Không nên dùng tiểu hạn để chọn năm cưới, năm làm nhà, năm khởi nghiệp hay để trì hoãn việc chữa bệnh. Những quyết định đó cần được cân nhắc bằng hoàn cảnh thật và lời khuyên của người có chuyên môn.
Muốn ôn lại khái niệm tiểu hạn, đại vận và lưu niên trước khi tự lập lịch như trên, có thể đọc loạt bài nhập môn ở trungtamtuvi.com.
Câu hỏi thường gặp
Tiểu hạn tuổi một bắt đầu ở cung nào?
Theo nhóm tam hợp của chi năm sinh: Dần Ngọ Tuất khởi Thìn, Thân Tý Thìn khởi Tuất, Tỵ Dậu Sửu khởi Mùi, Hợi Mão Mùi khởi Sửu. Cung khởi luôn là cung đối diện chi thuộc Thổ trong nhóm tam hợp.
Tiểu hạn có đi theo quy tắc dương nam âm nữ như đại vận không?
Không. Tiểu hạn chỉ xét giới: nam đếm thuận, nữ đếm nghịch, bất kể năm sinh âm hay dương. Đại vận thì xét cả can năm và giới. Đây là chỗ người mới học hay nhầm.
Làm sao tính nhanh tiểu hạn của một tuổi?
Lấy tuổi âm trừ một, lấy phần dư khi chia mười hai, rồi từ cung khởi đếm số bước ấy theo chiều thuận (nam) hoặc nghịch (nữ). Tiểu hạn lặp lại mỗi mười hai năm, nên tuổi N và tuổi N trừ mười hai ở cùng một cung.
Tiểu hạn trùng cung Mệnh gốc có phải năm hạn không?
Không có cơ sở để coi là năm hạn. Tiểu hạn trùng Mệnh xảy ra đều đặn mười hai năm một lần với mọi người. Sách có bàn năm đó các sao gốc được nhấn mạnh, nhưng đó chỉ là lối đọc, không phải lời báo.
Sách Trung Hoa có dùng tiểu hạn giống sách Việt Nam không?
Nhiều sách Trung Hoa hiện đại ít dùng tiểu hạn theo kiểu này, mà lấy cung có chi trùng chi của năm đang xét làm Mệnh của năm. Hai lối khác nhau, nên khi đọc sách cần biết sách theo truyền thống nào.
Có nên chọn năm làm việc lớn theo tiểu hạn không?
Không nên. Tiểu hạn là một lớp đọc nhẹ, đơn vị một năm, chứa rất ít thông tin so với đời sống thật. Việc lớn như cưới hỏi, làm nhà, khởi nghiệp cần được cân nhắc bằng điều kiện thật và lời khuyên chuyên môn.