Sách "Thái Ất tử vi" phổ thông là loại sách mỏng in theo năm, bán nhiều dịp Tết ở Việt Nam, thường gồm vận niên của từng tuổi nam nữ, sao chiếu mệnh theo hệ cửu diệu, các hạn trong năm, tháng thuận tháng nghịch, mệnh nạp âm và cung phi. Dù mang tên Thái Ất, nội dung các cuốn này không phải là môn Thái Ất thần số; chúng là bản tổng hợp các bảng tra theo tuổi từ nhiều nguồn dân gian.
Hiểu cuốn sách được ghép từ những gì giúp bạn đọc nó đúng tầm: như một ấn phẩm văn hoá Tết, một bảng tra tham khảo, chứ không phải bản án cho cả năm. Bài này bóc từng phần thường có, chỉ ra nguồn gốc mỗi phần, giải thích vì sao tên Thái Ất bị gắn vào, và gợi ý cách đọc để không bị những câu nặng nề làm lo lắng.
Hình thức quen thuộc của một cuốn "Thái Ất" bán dịp Tết
Cuốn sách thường khổ nhỏ, vài chục đến hơn trăm trang, bìa in năm can chi mới và hình con giáp. Bên trong chia theo tuổi: mỗi tuổi can chi có một hoặc hai trang cho nam mạng và nữ mạng. Phần đầu đôi khi có lịch âm dương tóm tắt, ngày lễ tết, giờ hoàng đạo; phần cuối có thể kèm bài khấn, cách chọn tuổi xông nhà, tuổi làm nhà, cưới hỏi.
Loại sách này có mặt ở chợ sách Việt Nam ít nhất từ đầu thế kỷ 20, in thạch bản rồi in typo, sau là in offset. Thời nào cũng có vài tên sách quen như "Thái Ất thần số", "Tử vi Thái Ất", "Tử vi trọn đời", được tái bản và chỉnh năm. Nhiều cuốn ghi tên người soạn kèm danh xưng thầy, nhưng hầu như không ghi nguồn tư liệu.
Hình thức này nói lên mục đích của sách: tra nhanh, đọc vui đầu năm, giá rẻ, ai cũng mua được. Nó gần với cuốn lịch treo tường hơn là với một tác phẩm thuật số. Đây là điều đầu tiên nên nhớ khi đọc.
Các phần thường có và nguồn gốc từng phần
Bảng dưới bóc những phần hay gặp trong sách và cho biết mỗi phần thuộc hệ nào. Không phần nào trong số này là cục Thái Ất theo nghĩa sách cổ.
| Phần trong sách | Nội dung | Thuộc hệ nào |
|---|---|---|
| Mệnh nạp âm | Tuổi Giáp Tý là Hải Trung Kim, tuổi Bính Dần là Lư Trung Hoả… | Lục thập hoa giáp nạp âm, có từ rất sớm |
| Cung phi, cung sanh | Quẻ bát trạch theo năm sinh và giới tính | Hệ bát trạch dân gian |
| Sao chiếu mệnh | La Hầu, Kế Đô, Thái Dương, Thái Âm, Mộc Đức, Vân Hớn, Thổ Tú, Thái Bạch, Thuỷ Diệu | Cửu diệu, gốc từ chín thiên thể của thiên văn Ấn Độ |
| Hạn trong năm | Tên các hạn đi theo tuổi âm | Phép tính hạn dân gian, nhiều dị bản |
| Vận niên | Lời luận năm cho từng tuổi nam nữ | Tổng hợp tự do của người soạn |
| Tháng tốt xấu | Tháng nào nên làm, tháng nào nên tránh | Ghép từ nhiều phép xem ngày tháng |
| Tuổi xông nhà, làm nhà, cưới hỏi | Kim lâu, tam tai, hoang ốc, tuổi hợp xung | Các phép xem tuổi dân gian |
Nhìn bảng, có thể thấy cuốn sách là một "tuyển tập" của nhiều hệ khác nhau, mỗi hệ có logic riêng và đôi khi mâu thuẫn nhau: một năm có thể "sao tốt" theo cửu diệu nhưng "hạn xấu" theo phép hạn. Người soạn ghép chúng vào cùng trang, và lời vận niên thường là phần tự viết của họ để nối các mảnh lại.
Cửu diệu: tên gọi lạ có nguồn gốc rất xa
Phần sao chiếu mệnh trong sách dùng chín "diệu": Thái Dương, Thái Âm, năm hành tinh mắt thường thấy được (Mộc Đức là sao Mộc, Vân Hớn là sao Hoả, Thổ Tú là sao Thổ, Thái Bạch là sao Kim, Thuỷ Diệu là sao Thuỷ), cùng hai điểm La Hầu và Kế Đô. Hệ chín thiên thể này có gốc từ thiên văn Ấn Độ cổ, trong đó La Hầu và Kế Đô là hai giao điểm của quỹ đạo mặt trăng với đường hoàng đạo, nơi xảy ra nhật thực, nguyệt thực.
Hệ chín diệu theo con đường các bản dịch lịch pháp và thiên văn vào Trung Hoa từ khoảng đời Đường, rồi vào Việt Nam. Qua nhiều thế kỷ, nó được rút gọn thành một phép đếm theo tuổi: mỗi tuổi âm lịch ứng với một diệu, xoay vòng chín năm, nam nữ đi khác nhau. Như vậy "sao chiếu mệnh" trong sách không liên quan tới vị trí thật của sao Mộc hay sao Kim trên trời năm đó, mà chỉ là một phép đếm.
Hiểu nguồn gốc này giúp đọc nhẹ nhàng hơn: La Hầu hay Kế Đô vốn là hai điểm hình học trong thiên văn, được gán sắc thái "xấu" vì gắn với nhật thực, một hiện tượng làm người xưa sợ hãi. Ngày nay ta biết nhật thực là chuyện quỹ đạo có thể tính trước từng phút.
Một trang vận niên được ghép thế nào
Để thấy rõ cơ chế, hãy hình dung người soạn làm một trang cho một tuổi giả định. Đây là ví dụ giả định về quy trình biên soạn, không phải lời luận cho tuổi nào:
- Tra nạp âm của tuổi trong bảng sáu mươi hoa giáp, ghi dòng mệnh, ví dụ "mệnh Kim".
- Tra cung phi theo năm sinh và giới tính trong bảng bát trạch, ghi dòng cung.
- Đếm tuổi âm của người đó trong năm mới, đối chiếu bảng cửu diệu để ra tên sao chiếu, đối chiếu bảng hạn để ra tên hạn.
- Tra các bảng kim lâu, tam tai, hoang ốc để ghi năm nay có "phạm" hay không khi làm nhà, cưới hỏi.
- Viết đoạn vận niên: lấy sắc thái quy ước của sao và hạn (tốt hay xấu), quan hệ ngũ hành giữa mệnh với năm, rồi dùng những câu quen như "đầu năm có trắc trở, cuối năm khá dần", "đề phòng hao tài tháng bảy".
- Thêm tháng tốt xấu và lời khuyên chung như giữ sức khoẻ, cẩn thận đi lại, hoà thuận gia đình.
Năm bước đầu là tra bảng cố định; chỉ bước thứ năm và sáu là phần "luận", và đó hoàn toàn là cách viết của người soạn. Biết điều này, bạn sẽ thấy vì sao lời vận niên nghe chung chung và vì sao các cuốn khác nhau lại viết khác nhau.
Vì sao sách mang tên Thái Ất
Như đã nói ở bài so sánh Thái Ất với đẩu số, chữ Thái Ất mang uy danh của môn đứng đầu tam thức và của giai thoại Trạng Trình. Đặt chữ ấy lên bìa là cách khiến cuốn sách mỏng có vẻ uyên thâm. Người mua phần lớn không biết môn Thái Ất thật là gì, nên cái tên dần thành một nhãn chung cho "sách xem tuổi".
Cũng có giả thuyết rằng một số cuốn đầu tiên có trích vài đoạn từ sách Thái Ất thật, như bàn về chu kỳ năm hay cục của năm, rồi các bản sau lược bỏ phần khó, chỉ giữ tên và các bảng tra dễ đọc. Giả thuyết này hợp lý nhưng khó kiểm chứng, vì các bản in sớm ít được lưu giữ và nghiên cứu.
Chính tên miền này trước đây cũng chạy theo dòng đó: hàng trăm bài "xem Thái Ất tử vi năm X cho tuổi Y nam mạng, nữ mạng" chỉ là lời vận năm theo tuổi. Phiên bản mới của trang đã bỏ kiểu bài phán năm ấy, giữ lại địa chỉ của vài bài có người đọc nhưng viết lại theo hướng giải thích lá số.
Đọc sách xem tuổi sao cho tỉnh táo
Đọc như ấn phẩm văn hoá. Cuốn sách cho thấy người Việt nghĩ gì về năm mới, sợ gì, mong gì. Đọc với tâm thế đó, những câu như "năm nay đề phòng hao tài" là lời nhắc chung chung ai cũng nên nghe, không phải lời tiên đoán riêng cho bạn.
Nhớ rằng hàng triệu người cùng tuổi. Mỗi tuổi can chi có hàng triệu người ở Việt Nam. Một lời luận áp cho tất cả họ không thể nói gì cụ thể về đời một người; đó là hiệu ứng câu chung chung ai đọc cũng thấy đúng một phần.
Không để câu nặng nề quyết định việc lớn. Đừng hoãn chữa bệnh, bỏ việc, huỷ cưới hay vay mượn vì một trang sách bảo năm xấu. Quyết định thật cần dựa vào thông tin, sức khoẻ, tài chính và lời khuyên của người có chuyên môn.
Cảnh giác dịch vụ giải hạn thu tiền. Sách đôi khi kèm lời mời làm lễ giải hạn hay mua vật phẩm để "hoá giải". Không có bằng chứng các việc ấy thay đổi điều gì; nếu làm vì phong tục gia đình thì nên giữ ở mức vừa phải, không vay mượn, không để ai doạ.
So các cuốn với nhau. Mua hai cuốn khác tác giả cho cùng một năm, bạn sẽ thấy lời vận niên khác nhau, có khi ngược nhau. Phép thử nhỏ này cho thấy rõ phần nào là bảng tra cố định, phần nào là lời người soạn tự viết.
Thứ đáng giữ lại từ những cuốn sách nhỏ này
Dù không phải Thái Ất thật, các cuốn sách xem tuổi vẫn có giá trị riêng. Chúng lưu giữ những bảng tra truyền thống như nạp âm sáu mươi hoa giáp, tên các diệu, cách tính tuổi âm, giúp người đọc hiểu nhiều câu nói dân gian, nhiều phong tục ngày Tết. Với người nghiên cứu văn hoá, các bản in qua từng thời kỳ còn là tư liệu về đời sống, ngôn ngữ và nỗi lo của xã hội.
Điều quan trọng là đặt chúng đúng chỗ. Lá số tử vi đẩu số, bàn Thái Ất, hay một trang vận niên đều là hệ biểu tượng của văn hoá phương Đông. Chúng có thể gợi một câu hỏi để bạn tự nhìn lại kế hoạch năm mới, nhưng không biết gì nhiều hơn chính bạn về đời bạn.
Muốn tra năm sinh mệnh gì, hợp màu, hợp hướng nào theo quan niệm dân gian, có thể xem thêm tuviphongthuy.com; còn muốn hiểu lá số đẩu số từ gốc, có loạt bài nhập môn ở trungtamtuvi.com.
Câu hỏi thường gặp
Sách Thái Ất tử vi có phải do Nguyễn Bỉnh Khiêm soạn không?
Không có căn cứ. Các cuốn sách xem tuổi in hằng năm là sản phẩm của người soạn thời cận đại và hiện đại, ghép từ nhiều bảng tra dân gian. Việc gắn tên Trạng Trình hay chữ Thái Ất là cách tạo uy tín cho sách, không phản ánh nguồn gốc thật.
Sao La Hầu, Kế Đô có thật trên trời không?
La Hầu và Kế Đô không phải ngôi sao mà là hai giao điểm giữa quỹ đạo mặt trăng và đường hoàng đạo trong thiên văn Ấn Độ cổ. Đây là các điểm hình học có thật về mặt toán học, nơi nhật thực và nguyệt thực có thể xảy ra, nhưng không phát sáng.
Vì sao hai cuốn sách khác nhau cho cùng một tuổi lại nói ngược nhau?
Vì phần vận niên phần lớn là lời người soạn tự viết, dựa vào cách họ ghép các hệ sao, hạn, nạp âm. Mỗi người ghép một kiểu, có khi theo dị bản khác nhau, nên lời luận không thống nhất. Đây là dấu hiệu cho thấy chúng không phải phép tính cố định.
Tuổi tính theo sách là tuổi nào?
Sách xem tuổi thường dùng tuổi âm, tức tính cả năm trong bụng mẹ và cộng thêm một tuổi mỗi Tết âm lịch. Người sinh cuối năm dương lịch nhưng trước Tết âm lịch thuộc năm can chi cũ. Đọc sách nên kiểm lại năm can chi của mình trước.
Có nên mua sách tử vi đầu năm cho ông bà, cha mẹ không?
Nếu người lớn trong nhà thích đọc như một thú vui đầu năm thì không có hại gì. Điều nên lưu ý là cùng đọc với tâm thế nhẹ nhàng, không để những câu nặng nề gây lo lắng, và không để sách làm cớ cho những khoản chi giải hạn lớn.
Thái Ất thần số thật có bảng tra theo tuổi không?
Thái Ất thần số theo sách cổ chủ yếu tính cục cho năm, tháng, ngày, giờ để bàn thời vận chung, không có bảng vận niên cho từng tuổi nam nữ như sách phổ thông. Một số sách đời sau có thêm phép dùng cho mệnh người nhưng ít phổ biến và khác hẳn các trang tra tuổi.