Thái Ất thần số (太乙神數) là một môn thuật số cổ của Trung Hoa, đứng đầu bộ ba "tam thức" cùng Kỳ Môn Độn Giáp và Lục Nhâm. Môn này lấy số năm tích luỹ từ một mốc khởi đầu giả định rất xa (tích niên) để định ra một "cục", rồi xếp vị trí của Thái Ất cùng các thần tướng lên chín cung và mười sáu phương vị, từ đó luận thế "chủ" và "khách" của một thời đoạn.
Điểm khác căn bản với tử vi đẩu số là đối tượng: sách xưa dùng Thái Ất chủ yếu để bàn thời vận lớn của một triều đại, một vùng, một năm mùa màng hay chiến sự, chứ không phải để đọc lá số đời một người. Vì thế trong truyền thống có câu tóm tắt thường được nhắc: Thái Ất bàn thiên thời, Kỳ Môn bàn địa lợi, Lục Nhâm bàn nhân sự. Bài này đi qua tên gọi, nguồn gốc, các thành phần của một cục Thái Ất và cách người đọc hôm nay nên nhìn môn này.
Tên gọi "Thái Ất" và chữ "thần số" nghĩa là gì
Chữ Thái Ất (太乙) và Thái Nhất (太一) trong sách cổ thường dùng thay nhau. Ở tầng triết học, Thái Nhất là cái "một lớn" khởi nguyên của vũ trụ; ở tầng thiên văn, đó là tên một ngôi sao gần cực Bắc mà người xưa coi là chỗ ngự của vị thần cao nhất trên trời. Sử ký phần Thiên quan thư của Tư Mã Thiên ghi rằng trong cung giữa có sao Thiên Cực, ngôi sáng nhất là nơi Thái Nhất thường ở. Môn thuật số mượn tên ấy vì nó lấy chuyển động của "Thái Ất" qua các cung làm trục cho mọi phép tính.
Còn thần số (神數) nghĩa là "con số thần diệu", tức một hệ phép tính bằng số mà người xưa tin là phản ánh nhịp vận hành của trời đất. Chữ này không liên quan đến "thần số học" phương Tây đang phổ biến (cộng các chữ số ngày sinh ra một con số chủ đạo). Hai thứ chỉ trùng tên khi dịch sang tiếng Việt; về nguồn gốc, cấu trúc và mục đích, chúng là hai thế giới khác nhau.
Cũng nên biết trong môn Lục Nhâm có một vị "Thái Ất" khác: đó là tên nguyệt tướng ứng với chi Tỵ. Gặp chữ Thái Ất trong sách, người đọc phải xem ngữ cảnh đang nói về môn Thái Ất, về ngôi sao, hay về nguyệt tướng của Lục Nhâm, kẻo nhầm ba khái niệm làm một.
Nguồn gốc: từ ý niệm Thái Nhất đến một môn có sách vở
Ý niệm Thái Nhất có mặt rất sớm. Năm 1993, trong mộ thời Chiến Quốc ở Quách Điếm (Hồ Bắc) người ta tìm thấy thẻ tre có bài văn được đặt tên là "Thái Nhất sinh thuỷ", trình bày vũ trụ khởi từ Thái Nhất rồi sinh ra nước, trời, đất. Thời Hán, Thái Nhất được triều đình tôn làm vị thần tối cao trong các nghi lễ tế trời. Sách vĩ thư đời Hán và lời chú của Trịnh Huyền có nói tới việc Thái Nhất "đi" qua chín cung, bỏ cung giữa, ứng với bố cục Lạc thư.
Khảo cổ cho thấy ý niệm ấy đã thành dụng cụ cụ thể: năm 1977, ngôi mộ Tây Hán ở Song Cổ Đôi (Phụ Dương, An Huy) có một chiếc bàn tròn vuông khắc chín cung, thường được gọi là bàn chiêm Thái Nhất cửu cung, cùng một bàn thức kiểu Lục Nhâm. Nghĩa là từ trước Công nguyên, người ta đã có những tấm bàn xoay dùng để định vị thời gian theo các cung.
Tuy vậy, Thái Ất thần số như một hệ đầy đủ có tích niên, 72 cục, mười sáu thần, chủ khách tướng thì được trình bày trong các sách muộn hơn. Bản còn lại được coi là sớm và hệ thống là Thái Ất kim kính thức kinh, ghi do Vương Hy Minh soạn thời Đường; đời Nguyên có Thái Ất thống tông bảo giám; đời Minh, Thanh có thêm các sách ca quyết. Các học giả hiện nay vẫn bàn cãi về niên đại thật của từng lớp nội dung, nên khi đọc "môn này có từ thời Hoàng Đế" thì nên hiểu đó là lời tôn vinh truyền thống, không phải sử liệu.
Những thành phần của một cục Thái Ất
Tích niên và cục số. Phép tính bắt đầu bằng số năm tích luỹ từ một "thượng nguyên" giả định cách hàng triệu năm. Lấy con số đó chia theo các chu kỳ (360 năm, 72 năm) để biết năm đang xét thuộc nguyên nào và là cục thứ mấy trong 72 cục. Mỗi cục quy định vị trí xuất phát của các yếu tố còn lại.
Thái Ất cư cung. Thái Ất đi qua tám cung ngoài của chín cung (sách Thái Ất đánh số cung theo cách riêng, khác số Lạc thư quen thuộc), mỗi cung lưu ba năm, không vào cung giữa, nên hai mươi bốn năm đi hết một vòng. Vị trí Thái Ất là "chỗ đứng" của chủ thể trung tâm trong cục.
Mười sáu thần. Ngoài chín cung, Thái Ất còn dùng một vòng mười sáu phương vị: mười hai địa chi cộng bốn quẻ góc Càn, Khôn, Cấn, Tốn. Mỗi phương có một tên thần riêng, ví dụ phương Tý gọi là Địa Chủ, phương Ngọ gọi là Đại Uy. Các yếu tố như Văn Xương, Thuỷ Kích, Kế thần được an lên vòng này.
Chủ và khách. Cục chia hai phe: chủ (bên giữ, bên ở nhà) và khách (bên đến, bên động). Mỗi phe có đại tướng và tham tướng, vị trí tính từ các "toán" là những con số cộng dồn theo cung. So sánh chủ toán với khách toán, cùng các quan hệ giữa các tướng với Thái Ất, là phần luận giải chính.
Các thế quan hệ. Sách đặt tên cho các thế như yểm (che lấp), bách (bức ép), tù (giam), kích (đánh), cách (ngăn), đối (đối diện) khi các tướng đứng ở vị trí nhất định so với Thái Ất. Người xưa luận theo các thế này để nói thời đoạn thuận cho bên giữ hay bên động.
Bốn tầng thời gian: tuế kế, nguyệt kế, nhật kế, thời kế
Cùng một bộ máy, Thái Ất có thể tính cho bốn tầng thời gian khác nhau. Sách gọi là bốn "kế":
| Tầng | Đơn vị gốc | Sách xưa dùng để bàn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tuế kế | Năm | Vận lớn của một triều, mùa màng, thiên tai trong năm | Tầng nổi tiếng nhất, thường đi với dương độn |
| Nguyệt kế | Tháng | Việc trong tháng của triều đình, quân sự | Ít được chép kỹ trong sách phổ thông |
| Nhật kế | Ngày | Việc cụ thể theo ngày | Chia dương độn, âm độn theo đông chí, hạ chí |
| Thời kế | Giờ | Việc gấp, việc hành quân theo giờ | Gần với cách dùng của Kỳ Môn |
Nhìn bảng sẽ thấy vì sao Thái Ất gắn với "thiên thời": đơn vị gốc của nó là năm và chu kỳ dài, trong khi lá số tử vi đẩu số lấy giờ sinh của một người làm gốc. Một số sách đời sau có thêm phần dùng Thái Ất cho mệnh người, nhưng phần này không phổ biến và không phải phần làm nên tên tuổi của môn.
Vì sao Thái Ất đứng đầu tam thức
Trong ba môn thức, Thái Ất được xếp đầu không phải vì "đúng hơn" mà vì phạm vi: nó bàn việc lớn nhất là vận trời, vận nước, nên được coi là môn của bậc quân vương và quan thiên văn. Các triều đại phương Bắc thường cấm dân gian giữ sách thiên văn và sách thức, coi đó là tri thức thuộc về triều đình; điều này khiến Thái Ất càng mang vẻ bí truyền và hiếm sách.
Mặt khác, Thái Ất cũng là môn khó học nhất trong ba môn. Phép tính tích niên dài, quy tắc an các tướng phức tạp, sách lại chép nhiều dị bản. Kỳ Môn có thể dựng cục theo tiết khí và giờ trong vài phút, Lục Nhâm có thể lập bốn khoá ba truyền từ ngày giờ hỏi việc; Thái Ất thì đòi hỏi nhiều công đoạn trung gian. Chính độ khó này góp phần tạo nên danh tiếng "thần số": ít người thật sự đi hết được bộ máy.
Với người Việt, danh tiếng ấy còn được nhân lên bởi các giai thoại về Nguyễn Bỉnh Khiêm. Tương truyền ông được thầy Lương Đắc Bằng trao sách Thái Ất, từ đó nổi tiếng tiên tri. Đây là truyền tụng dân gian, chưa có sử liệu đương thời xác nhận chi tiết việc ông học và dùng Thái Ất ra sao.
Hiểu lầm thường gặp về Thái Ất thần số
Vì tên gọi được dùng tràn lan, người mới tìm hiểu dễ gặp những hiểu lầm sau:
- "Thái Ất là một loại tử vi xem cho từng người." Phần lớn trang mạng và sách mỏng mang tên Thái Ất thực ra trình bày tử vi đẩu số hoặc các bảng vận niên theo tuổi; bản thân môn Thái Ất chủ yếu bàn thời vận lớn.
- "Thái Ất thần số là thần số học." Hai thứ khác nguồn gốc và cấu trúc; chỉ giống nhau ở hai chữ "thần số" khi dịch.
- "Ai học Thái Ất cũng đoán được việc nước." Các giai thoại tiên tri đều là truyền tụng; bản thân sách Thái Ất chép rất nhiều điều kiện, dị bản, và chính các nhà chú giải xưa cũng tranh cãi cách luận.
- "Thái Ất có từ thời Hoàng Đế." Đây là lời tôn vinh truyền thống. Những gì có bằng chứng là ý niệm Thái Nhất từ thời Chiến Quốc, bàn chín cung thời Tây Hán, và sách hệ thống từ đời Đường trở đi.
- "Thái Ất là môn cấm, biết là gặp hoạ." Lệnh cấm xưa là chính sách giữ tri thức thiên văn của triều đình, không phải vì môn học tự mang điềm xấu.
Đọc Thái Ất như một di sản văn hoá
Với người đọc hôm nay, giá trị lớn nhất của Thái Ất nằm ở chỗ nó là một "cỗ máy thời gian" của người xưa: một cách tổ chức năm tháng thành chu kỳ, gắn với quan sát bầu trời, với ý niệm âm dương và với cách triều đình xưa nghĩ về quyền lực của trời. Đọc Thái Ất là đọc lịch sử tư tưởng, lịch sử thiên văn và lịch sử chữ viết, không phải đọc lời dự báo cho thời cuộc hôm nay.
Vì thế trang này không dùng Thái Ất để luận chuyện thời sự, chiến tranh hay vận nước. Các bài trong mục chỉ giải thích cấu trúc, lịch sử và cách các sách trình bày, để khi gặp chữ Thái Ất ở đâu, bạn biết đó là gì và phân biệt được đâu là môn gốc, đâu là sản phẩm mượn tên. Mọi lá số và bàn thức đều là hệ biểu tượng của một nền văn hoá; quyết định thật trong đời vẫn dựa vào thông tin thật và hiểu biết của chính bạn.
Muốn ôn lại khái niệm nền như mười hai cung hay mười bốn chính tinh của tử vi đẩu số, có thể đọc loạt bài nhập môn ở trungtamtuvi.com.
Câu hỏi thường gặp
Thái Ất thần số có xem được cho một người cụ thể không?
Theo phần lớn sách cổ, Thái Ất chủ yếu dùng cho thời vận lớn như năm, triều đại, mùa màng. Một số sách đời sau có thêm phép dùng cho mệnh người nhưng ít phổ biến. Những sản phẩm "xem Thái Ất cho từng tuổi" ngày nay phần nhiều là tử vi đẩu số hoặc bảng vận niên mượn tên.
Thái Ất và Thái Nhất có phải là một không?
Trong sách cổ hai chữ này thường dùng thay nhau, cùng chỉ "cái một lớn" khởi nguyên và tên ngôi sao gần cực Bắc. Tên môn thuật số thường viết là Thái Ất, còn văn bản triết học như "Thái Nhất sinh thuỷ" dùng chữ Thái Nhất. Nghĩa gốc giống nhau, chỉ khác thói quen chép.
Học Thái Ất cần biết gì trước?
Người học cần nắm can chi, hệ chín cung Lạc thư, mười hai địa chi và bát quái, cách tính lịch âm dương và tiết khí. Sau đó mới đọc được cách tính tích niên, cục số và an các tướng. Phần lớn tài liệu gốc viết bằng chữ Hán, bản dịch tiếng Việt ít và chất lượng không đều.
Vì sao sách Thái Ất có nhiều dị bản?
Sách được chép tay qua nhiều đời, lại từng bị triều đình hạn chế lưu hành nên mỗi dòng truyền giữ một bản riêng. Các con số tích niên, quy tắc an tướng và tên một số thần có khác biệt giữa các bản. Khi đọc, nên ghi rõ đang theo sách nào thay vì coi một bản là chuẩn duy nhất.
Thái Ất có liên quan đến thiên văn thật không?
Có ở mức nguồn gốc: tên Thái Ất gắn với ngôi sao gần cực Bắc, và hệ chu kỳ của môn chịu ảnh hưởng của lịch pháp. Nhưng phép tính tích niên và các tướng trong cục là quy ước số học, không tương ứng với vị trí thật của thiên thể nào trên bầu trời hiện nay.
Đọc về Thái Ất có giúp ích gì cho người hôm nay?
Nó giúp hiểu cách người xưa tổ chức thời gian, quan niệm về trời và quyền lực, và giúp đọc đúng các văn bản Hán Nôm có nhắc tới Thái Ất. Nó cũng giúp nhận ra những sản phẩm mượn tên Thái Ất để bán nội dung không liên quan đến môn gốc.