Ở Việt Nam, Thái Ất nổi tiếng chủ yếu qua giai thoại về Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491–1585): tương truyền ông được thầy Lương Đắc Bằng trao sách Thái Ất và nhờ đó tinh thông thuật số. Tên Lê Quý Đôn (1726–1784) cũng gắn với một số sách bàn Thái Ất. Nhưng những gì sử liệu xác nhận về việc các ông học và dùng Thái Ất ra sao rất ít; phần lớn là truyền tụng.
Bài này tách hai lớp: lớp sử liệu (ai là ai, làm gì, sách nào có ghi) và lớp truyền tụng (các câu chuyện tiên tri, sấm ký). Mục đích không phải để hạ thấp danh nhân, mà để đọc đúng di sản: biết chỗ nào là lịch sử, chỗ nào là văn hoá dân gian đã thêu dệt, và vì sao Thái Ất lại có sức hút lớn như vậy trong trí tưởng tượng người Việt.
Nguyễn Bỉnh Khiêm: phần sử liệu
Nguyễn Bỉnh Khiêm sinh năm 1491 ở làng Trung Am, nay thuộc Hải Phòng. Năm 1535, dưới triều Mạc, ông đỗ trạng nguyên, làm quan một thời gian rồi dâng sớ xin chém mười tám lộng thần không được chấp nhận, bèn cáo quan về quê, dựng am Bạch Vân, dạy học. Ông được phong tước Trình Quốc công nên dân gian gọi là Trạng Trình. Ông để lại nhiều thơ chữ Hán (Bạch Vân am thi tập) và thơ Nôm (Bạch Vân quốc ngữ thi).
Thầy học của ông theo truyền thống là Lương Đắc Bằng, người đỗ bảng nhãn thời Lê, nổi tiếng uyên bác. Việc Nguyễn Bỉnh Khiêm học với Lương Đắc Bằng được nhiều tư liệu nhắc tới. Còn chi tiết thầy trao riêng cho trò cuốn sách Thái Ất, được gọi là "Thái Ất thần kinh", thì chủ yếu đến từ các tập truyện và lời truyền đời sau.
Như vậy, thứ có cơ sở là: một nhà nho lớn, học rộng, có thời làm quan, có thời ở ẩn dạy học, có thơ văn để lại. Hình ảnh "nhà tiên tri tinh thông Thái Ất" là lớp được bồi đắp qua nhiều thế kỷ, gắn với nhu cầu của dân gian muốn có một bậc hiền triết biết trước thời thế.
Nguyễn Bỉnh Khiêm: phần truyền tụng
Quanh Trạng Trình có cả một kho giai thoại. Nổi tiếng nhất là chuyện các thế lực đương thời sai người đến hỏi ý ông, và ông trả lời bằng những câu ẩn ý. Câu được kể nhiều nhất là lời ông nhắn Nguyễn Hoàng: "Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân", tức một dải Hoành Sơn có thể dung thân muôn đời; tương truyền nhờ đó Nguyễn Hoàng xin vào trấn Thuận Hoá. Các nhà sử học vẫn bàn cãi giai thoại này có thật hay được ghép về sau.
Ngoài ra còn tập "Sấm Trạng Trình", một chùm câu sấm được truyền tụng là của ông. Các nhà nghiên cứu văn bản chỉ ra rằng sấm có nhiều dị bản, nhiều câu rõ ràng được thêm vào ở những thời kỳ rất muộn, dùng ngôn ngữ và sự kiện không thể có ở thế kỷ 16. Vì thế, coi toàn bộ sấm là trước tác của Nguyễn Bỉnh Khiêm là không đứng vững về văn bản học.
Trang này không giải nghĩa sấm hay dùng giai thoại để luận thời cuộc. Điều đáng chú ý ở góc văn hoá là cơ chế: một nhân vật có thật, uyên bác, ẩn cư, được dân gian gán cho tài tiên tri, và Thái Ất, môn khó nhất và bí ẩn nhất của tam thức, được chọn làm "nguồn gốc" cho tài ấy.
Lê Quý Đôn và các sách mang tên Thái Ất
Lê Quý Đôn (1726–1784) đỗ bảng nhãn, là nhà bác học lớn bậc nhất thời Lê trung hưng, để lại khối trước tác đồ sộ như Kiến văn tiểu lục, Phủ biên tạp lục, Vân đài loại ngữ. Trong Vân đài loại ngữ có các phần bàn về trời đất, lý khí, thiên văn, cho thấy ông quan tâm tới tri thức về vũ trụ theo khung Nho học đương thời.
Một số thư mục và tư liệu ghi tên Lê Quý Đôn gắn với sách bàn Thái Ất, thường được nhắc là "Thái Ất dị giản lục". Tuy nhiên, việc xác định tác giả các sách thuật số Hán Nôm rất khó: người chép thường gán tên danh nhân để tăng giá trị, và văn bản có nhiều lớp chỉnh sửa. Vì vậy khi nói "sách Thái Ất của Lê Quý Đôn", cách nói thận trọng là "sách được ghi là của Lê Quý Đôn".
Điểm đáng quý ở Lê Quý Đôn là thái độ khảo cứu: ông ghi chép, so sánh, trích nguồn, đặt tri thức thuật số cạnh địa lý, lịch sử, phong tục. Đọc Thái Ất theo tinh thần đó, tức như một đối tượng nghiên cứu, gần với di sản của ông hơn là đọc như sách tiên tri.
Thái Ất trong cơ quan thiên văn và sách Hán Nôm
Ngoài hai danh nhân, dấu vết Thái Ất ở Việt Nam còn nằm ở thể chế và tư liệu:
- Các triều đại Việt có cơ quan lo thiên văn, làm lịch: thời Lê có Tư Thiên Giám, thời Nguyễn có Khâm Thiên Giám. Như ở phương Bắc, tri thức tam thức và thiên văn chủ yếu thuộc về cơ quan này.
- Triều Nguyễn ban lịch Hiệp Kỷ hằng năm; lịch pháp là phần "khoa học" chính thống, còn các phép thuật số như Thái Ất ở vị trí bên lề, chủ yếu lưu truyền trong giới nho sĩ.
- Các thư mục sách Hán Nôm ghi nhận một số văn bản mang tên Thái Ất hoặc bàn về tam thức, phần lớn là bản chép tay, có khi chép chung với sách lịch, sách xem ngày.
- Nhiều cuốn "Thái Ất" lưu hành thời cận đại thực chất là sách xem tuổi, xem vận niên, chỉ mượn tên; cần phân biệt với các bản sao sách Thái Ất thần số gốc từ Trung Hoa.
- Một số dòng họ, làng xã còn giữ sách thuật số gia truyền; giá trị của chúng chủ yếu ở góc văn bản và lịch sử chữ viết.
Người muốn tìm hiểu nghiêm túc có thể bắt đầu từ các thư mục và nghiên cứu văn bản Hán Nôm đã công bố, nơi mỗi văn bản được mô tả kích thước, niên đại, người chép. Đó là cách tiếp cận đáng tin hơn nhiều so với các bản "Thái Ất bí truyền" lưu hành trên mạng.
Phân biệt sử liệu và truyền tụng
Bảng dưới gom vài mệnh đề hay gặp và mức độ tin cậy, theo hiểu biết phổ biến của giới nghiên cứu:
| Mệnh đề | Mức độ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nguyễn Bỉnh Khiêm đỗ trạng nguyên năm 1535 dưới triều Mạc | Sử liệu | Có trong sử sách và văn bia |
| Ông học với Lương Đắc Bằng | Được nhiều tư liệu nhắc | Chi tiết quá trình học không rõ |
| Ông được trao sách "Thái Ất thần kinh" | Truyền tụng | Chủ yếu từ truyện kể đời sau |
| Ông nhắn Nguyễn Hoàng câu "Hoành Sơn nhất đái" | Truyền tụng, còn tranh luận | Được chép trong một số sách đời sau |
| Toàn bộ "Sấm Trạng Trình" là của ông | Không đứng vững | Nhiều câu có lớp ngôn ngữ muộn |
| Lê Quý Đôn quan tâm thiên văn, lý khí | Sử liệu | Thấy trong Vân đài loại ngữ |
| Lê Quý Đôn soạn sách Thái Ất | Được ghi tên, cần thận trọng | Xác định tác giả sách thuật số rất khó |
Bảng không nhằm phán xét giai thoại là "sai". Giai thoại là một phần của văn hoá, cho biết dân gian trân trọng ai và vì sao. Chỉ là khi dẫn giai thoại, nên nói "tương truyền", và không dùng nó làm căn cứ cho bất kỳ lời đoán định nào hôm nay.
Bốn câu hỏi khi gặp một giai thoại thuật số
Giai thoại về Thái Ất, về Trạng Trình hay về bất kỳ danh nhân nào giỏi thuật số đều có thể kiểm tra sơ bộ bằng mấy câu hỏi đơn giản của người làm sử:
- Nguồn sớm nhất ghi chuyện này là gì, ra đời bao lâu sau sự kiện? Một chuyện xảy ra thế kỷ 16 mà chỉ thấy chép từ thế kỷ 19 thì khoảng trống ba trăm năm là chỗ cần nghi.
- Người chép có lợi ích gì khi kể như vậy? Nhiều giai thoại được dùng để biện minh cho một dòng họ, một thế lực, hay đơn giản để sách bán chạy.
- Có dị bản không, và các dị bản khác nhau ở đâu? Chi tiết càng thay đổi giữa các bản thì lõi sự thật càng mỏng.
- Ngôn ngữ và sự kiện trong chuyện có hợp với thời đại không? Từ ngữ, địa danh hay tên chức quan xuất hiện muộn hơn thời nhân vật là dấu hiệu chuyện được thêm vào sau.
Đi qua bốn câu hỏi, phần lớn giai thoại tiên tri sẽ lộ ra là truyện kể đời sau, nhưng chúng vẫn giữ giá trị văn hoá: cho biết người đương thời nghĩ gì, sợ gì, mong gì. Đó là cách tôn trọng cả lịch sử lẫn truyền thống, không phải chọn một bỏ một.
Vì sao Thái Ất hấp dẫn trí tưởng tượng người Việt
Có ít nhất ba lý do. Thứ nhất, Thái Ất là môn của "thiên thời", gắn với vận nước, nên rất hợp với hình tượng bậc hiền triết lo cho thời thế. Thứ hai, môn này khó và hiếm sách, nên càng bí ẩn càng dễ trở thành biểu tượng. Thứ ba, trong những giai đoạn loạn lạc như Lê Mạc phân tranh hay Trịnh Nguyễn phân tranh, nhu cầu tìm một lời giải thích, một niềm tin rằng có người biết trước, là rất lớn.
Hiểu ba lý do ấy giúp đọc giai thoại với sự cảm thông mà vẫn tỉnh táo. Giá trị thật của Nguyễn Bỉnh Khiêm nằm ở thơ văn, ở nhân cách ẩn sĩ không màng danh lợi, ở việc dạy dỗ nhiều học trò thành danh. Giá trị thật của Lê Quý Đôn nằm ở khối tri thức khảo cứu. Thái Ất là một sợi chỉ nhỏ trong di sản ấy, đáng biết, nhưng không phải là phần chính.
Lá số hay bàn thức đều là ngôn ngữ biểu tượng của một thời; đọc chúng cùng với lịch sử là cách để hiểu người xưa, không phải để trao cho chúng quyền định đoạt đời mình.
Câu hỏi thường gặp
Sách "Thái Ất thần kinh" mà Nguyễn Bỉnh Khiêm học có còn không?
Không có văn bản nào được xác nhận chắc chắn là cuốn sách Lương Đắc Bằng trao cho Nguyễn Bỉnh Khiêm. Các bản mang tên Thái Ất lưu hành sau này không chứng minh được nguồn gốc ấy. Tên "Thái Ất thần kinh" trong giai thoại có thể là cách gọi chung cho sách Thái Ất.
Nguyễn Bỉnh Khiêm có viết về Thái Ất trong thơ không?
Thơ văn còn lại của ông chủ yếu bàn về đạo làm người, thú ẩn dật, thời thế và triết lý Dịch học. Một số câu thơ thể hiện hiểu biết về lẽ biến dịch, nhưng không có tác phẩm thơ nào được xác nhận là trình bày phép Thái Ất.
Lương Đắc Bằng là ai?
Lương Đắc Bằng là nhà nho thời Lê sơ, đỗ bảng nhãn, làm quan và nổi tiếng uyên bác, quê ở vùng Thanh Hoá. Ông được truyền là thầy dạy của Nguyễn Bỉnh Khiêm. Các chi tiết về đời ông và việc truyền sách phần lớn đến từ tư liệu đời sau.
Có nên tin Sấm Trạng Trình không?
Sấm Trạng Trình là một văn bản dân gian nhiều lớp, có nhiều dị bản và nhiều câu được thêm vào rất muộn. Nó có giá trị nghiên cứu văn hoá, cho thấy tâm thế của dân chúng qua các thời kỳ, nhưng không nên coi là lời dự báo có căn cứ.
Ở đâu có thể đọc tư liệu Hán Nôm về Thái Ất?
Các thư viện và viện nghiên cứu lưu trữ sách Hán Nôm có thư mục mô tả văn bản, trong đó có sách thuật số. Một số nghiên cứu văn bản học đã công bố mô tả các bản này. Muốn đọc trực tiếp cần biết chữ Hán hoặc dựa vào bản dịch có chú thích nguồn.
Thái Ất có được dạy trong khoa cử xưa không?
Không. Khoa cử Nho học thi kinh sử, văn chương, sách lược. Thiên văn, lịch số và thuật số thuộc về cơ quan chuyên trách hoặc được truyền riêng giữa thầy trò. Đó cũng là một lý do khiến Thái Ất mang vẻ bí truyền.